Madde Gerçekten Var mı?

Elinizi bulunduğunuz odadaki herhangi bir nesnenin üzerine koyun. Bir masaya, bir duvara ya da koltuğun kenarına dokunun. Parmaklarınızın altında belirgin bir sertlik hissedersiniz. O nesnenin orada olduğundan şüphe etmezsiniz. Günlük yaşamın tamamı bu güven üzerine kuruludur. Yürüdüğümüz zemin bizi taşır, oturduğumuz sandalye ağırlığımızı destekler, elimizde tuttuğumuz telefon avucumuzdan geçip yere düşmez. Bu kadar doğrudan deneyimlenen bir şey hakkında soru sormak ilk bakışta gereksiz görünür. “Madde gerçekten var mı?” sorusu, sanki “Dağlar gerçekten var mı?” veya “Deniz gerçekten var mı?” demek kadar anlamsız gelebilir.

Fakat insanlık tarihindeki birçok büyük keşif, en açık görünen şeylerin sorgulanmasıyla başlamıştır. Dünya’nın düz görünmesi onun düz olduğu anlamına gelmedi. Güneş’in gökyüzünde hareket ediyor görünmesi onun gerçekten Dünya’nın etrafında döndüğünü göstermedi. Belki de madde konusunda da benzer bir durum vardır. Belki günlük deneyimlerimizin bize sunduğu tablo ile evrenin temel düzeydeki yapısı arasında düşündüğümüzden çok daha büyük bir fark bulunmaktadır.

İnsanlık binlerce yıl boyunca maddeyi basit bir şekilde anlamaya çalıştı. Antik çağ filozofları taşın, suyun, ağacın ve insan bedeninin ortak bir özden oluştuğunu düşünüyordu. Kimileri her şeyin su olduğunu savundu, kimileri ateşi temel unsur olarak gördü. Daha sonra atom fikri ortaya çıktı. Antik Yunan’da yaşayan bazı düşünürler, bir nesnenin sonsuza kadar bölünemeyeceğini ve sonunda daha küçük parçalara ayrılamayan temel yapı taşlarına ulaşılacağını ileri sürdü. Bu fikrin ortaya atıldığı dönemde herhangi bir deneysel kanıt yoktu. Bu yalnızca bir düşünceydi. Ancak yüzyıllar sonra modern bilim gelişmeye başladığında atom kavramı yeniden gündeme geldi ve uzun süre boyunca maddenin nihai açıklaması olarak kabul edildi.

Bir dönem için atomlar oldukça tatmin edici görünüyordu. Evrendeki her şeyin atomlardan oluştuğunu öğrenmek büyük bir başarıydı. Ancak bilim tarihi çoğu zaman bir cevabın yeni sorular üretmesinin hikâyesidir. İnsanlar atomları keşfettikten sonra onların içine bakmaya başladı. İşte tuhaflık tam burada başladı.

Bugün biliyoruz ki atomlar düşündüğümüz gibi küçük katı toplar değildir. Bir atomun merkezinde son derece küçük bir çekirdek bulunur ve elektronlar bu çekirdeğin çevresinde yer alır. Fakat ölçekler dikkatlice incelendiğinde şaşırtıcı bir gerçek ortaya çıkar: Atomun büyük bölümü boşluktur. Eğer bir atomun çekirdeğini bir stadyumun ortasındaki küçük bir bilye kadar büyütebilseydik, elektronlar stadyumun dış tribünlerine yakın noktalarda bulunurdu. Aradaki alan ise neredeyse tamamen boş kalırdı.

Bu bilgi ilk kez duyulduğunda birçok insanın aklına aynı soru gelir. Eğer bedenimiz, masamız ve çevremizdeki her şey büyük ölçüde boşluktan oluşuyorsa neden elimiz masanın içinden geçmiyor? Neden duvardan yürüyerek geçemiyoruz? Neden her şey katı görünüyor?

Bu sorunun cevabı bizi günlük deneyimlerimizden oldukça farklı bir dünyaya götürür. Elinizi masaya koyduğunuzda aslında atomlar birbirine temas etmez. Elinizdeki atomların elektronları ile masadaki atomların elektronları arasında elektromanyetik etkileşimler meydana gelir. Beyniniz bu etkileşimleri sertlik hissi olarak yorumlar. Başka bir ifadeyle, günlük hayatta “dokunmak” dediğimiz şey gerçekte iki nesnenin birbirine değmesi değildir. Dokunma hissi, kuvvetlerin yarattığı bir deneyimdir.

Bu noktada ilk kez şunu fark etmeye başlarız: Belki de madde hakkında sahip olduğumuz sezgiler tamamen doğru değildir. Katılık, sertlik ve doluluk gibi kavramlar doğrudan gerçekliğin temel özellikleri olmayabilir. Bunlar daha çok beynimizin belirli fiziksel süreçleri yorumlama biçimleri olabilir.

Bilim ilerledikçe sürprizler devam etti. Atomların da parçalanabildiği keşfedildi. Protonlar ve nötronlar bulundu. Daha sonra onların da kuark adı verilen daha küçük yapılardan oluştuğu anlaşıldı. Fakat hikâye burada bitmedi. Fizikçiler evrenin daha derin katmanlarına inmeye çalıştıkça alışık olduğumuz anlamda nesnelere daha az rastlamaya başladılar. Katı parçacıklar yerine matematiksel olasılıklar, enerji alanları ve kuantum durumları ortaya çıkmaya başladı.

Kuantum mekaniği, insan sezgilerinin en fazla zorlandığı alanlardan biridir. Çünkü bu düzeyde gerçeklik günlük hayatta deneyimlediğimiz dünyaya benzemez. Bir elektronun belirli bir noktada bulunduğunu söylemek çoğu zaman mümkün değildir. Onun yerine elektronun belirli bölgelerde bulunma olasılıklarından söz edilir. Bir parçacığın davranışı bazen dalga gibi, bazen parçacık gibi görünür. Ölçüm yapılmadan önce sistemin hangi durumda olduğunu tanımlamak bile karmaşık hale gelir.

Bu keşifler bazı fizikçileri oldukça radikal bir sonuca götürmüştür. Belki de evrenin temel yapı taşları düşündüğümüz anlamda nesneler değildir. Belki temel gerçeklik, bizim “şey” olarak adlandırdığımız kavramlardan çok daha soyut bir yapıya sahiptir.

Modern fiziğin en başarılı teorilerinden biri olan kuantum alan teorisi bu düşünceyi daha da ileri taşır. Bu teoriye göre evrenin temelinde parçacıklar değil, alanlar bulunur. Elektronlar, kuarklar ve diğer tüm parçacıklar aslında bu alanların belirli titreşim biçimleridir. Bir gölün yüzeyindeki dalgaların gölden ayrı olmaması gibi, elektronlar da elektron alanından ayrı değildir. Bu bakış açısıyla madde, evrenin temel gerçekliği olmaktan çok, daha derindeki alanların belirli koşullar altında oluşturduğu bir görünüm haline gelir.

İşte burada ilginç bir dönüşüm yaşanır. Günlük yaşamda maddeyi temel gerçeklik olarak görürüz. Ancak fiziğin derinliklerine indikçe madde giderek daha az temel görünmeye başlar. Sanki madde dediğimiz şey, evrenin alt katmanlarında meydana gelen süreçlerin yüzeydeki sonucudur. Bir başka ifadeyle, madde belki de gerçekliğin kendisi değil, gerçekliğin belirli bir görünüm biçimidir.

Bu düşünceyi daha da ilginç hale getiren kişi Albert Einstein olmuştur. Yüzyıllar boyunca enerji ve madde birbirinden tamamen farklı şeyler olarak görülüyordu. Fakat Einstein’ın ortaya koyduğu ilişki bu ayrımı büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Enerji ve madde birbirine dönüşebilir hale geldi. Bir yıldızın içinde gerçekleşen nükleer reaksiyonlar sırasında kütlenin bir kısmı enerjiye dönüşür. Güneş’in milyarlarca yıldır parlamasının nedeni budur. Böylece madde artık sabit ve değişmez bir varlık olmaktan çıkar. Enerjinin belirli bir örgütlenme biçimi gibi görünmeye başlar.

Bu noktada ilginç bir soru ortaya çıkar. Eğer madde enerjiye dönüşebiliyorsa, enerji de alanlarla ilişkiliyse ve alanlar evrenin temel yapısını oluşturuyorsa, o zaman aslında var olan şey nedir? Bir masa gerçekten masa mıdır? Yoksa enerji alanlarının belirli bir düzenlenişi midir? Bir insan bedeni gerçekten bağımsız bir nesne midir? Yoksa evrenin daha derin süreçlerinden geçici olarak ortaya çıkan karmaşık bir örüntü müdür?

Bu soru yalnızca fiziksel değildir. Aynı zamanda felsefidir. Çünkü “var olmak” kavramının ne anlama geldiğini sorgulamaya başlar.

Tarih boyunca bazı filozoflar maddenin temel gerçeklik olduğunu savundu. Bu görüşe göre bilinç dahil her şey maddeden ortaya çıkar. Düşünceler, duygular, anılar ve hayaller bile sonunda fiziksel süreçlere indirgenebilir. Fakat bazı düşünürler bunun yeterli olmadığını ileri sürdü. Çünkü maddeyi ne kadar ayrıntılı incelersek inceleyelim, bilinçli deneyimin kendisini açıklamakta zorlanıyoruz.

Şu anda beyniniz bu yazıyı okuyor. Gözlerinizden gelen ışık sinyalleri sinir hücreleri boyunca ilerliyor. Beyninizde milyarlarca nöron karmaşık elektriksel faaliyetler gerçekleştiriyor. Ancak bütün bunların sonucunda ortaya çıkan şey yalnızca bilgi işleme değildir. Aynı zamanda bir deneyim vardır. Kelimeleri anlamanın hissi vardır. Merak vardır. Düşünme vardır. Farkındalık vardır.

İşte burada “bilincin zor problemi” olarak bilinen mesele ortaya çıkar. Madde nasıl oluyor da deneyim üretebiliyor? Atomlar nasıl oluyor da bir gün şiir yazabiliyor? Kuarklar nasıl oluyor da ölüm üzerine düşünebiliyor? Enerji alanları nasıl oluyor da kendi varlığını sorgulayan bir zihin ortaya çıkarabiliyor?

Bu soruların bugün kesin cevapları yoktur.

Bazı bilim insanları bilincin yeterince karmaşık bilgi işleme sistemlerinden doğal olarak ortaya çıktığını düşünmektedir. Bazıları ise elimizdeki fizik anlayışının henüz eksik olduğunu savunur. Hatta bazı teoriler bilincin evrenin temel özelliklerinden biri olabileceğini bile öne sürmektedir. Bu görüşler tartışmalıdır, ancak varlıklarının kendisi bile önemli bir gerçeğe işaret eder: Maddenin ne olduğunu tam olarak anladığımızdan henüz emin değiliz.

Belki de en şaşırtıcı nokta şudur. İnsanlık tarihinin büyük kısmında madde en somut ve en kesin şey olarak görülüyordu. Ruhlar, düşünceler ve hayaller belirsiz kabul edilirken taşlar ve dağlar gerçekliğin sembolüydü. Oysa modern fizik ilerledikçe tablo tersine dönmeye başladı. Bugün bir insanın yaşadığı bilinçli deneyim son derece doğrudan hissedilirken, maddenin temel doğası giderek daha soyut hale geliyor. Bir anlamda masaya dokunduğumuzda hissettiğimiz sertlik çok gerçek görünürken, o sertliğin altında yatan gerçeklik katmanı giderek daha gizemli bir hal alıyor.

Belki de burada önemli olan şey “madde vardır” ya da “madde yoktur” gibi kesin sonuçlara ulaşmak değildir. Asıl önemli olan, madde kavramının düşündüğümüzden çok daha karmaşık olduğunu fark etmektir. Günlük yaşamda deneyimlediğimiz dünya gerçek olabilir; ancak bu gerçeklik, onun temel düzeyde nasıl işlediğini bildiğimiz anlamına gelmez. Bir gökkuşağının gerçek olması, onun nasıl oluştuğunu bildiğimiz anlamına gelmediği gibi.

Sonunda soru yeniden karşımıza çıkar: Madde gerçekten var mı?

Belki cevap evettir, ancak düşündüğümüz şekilde değil.

Belki cevap hayırdır, çünkü madde dediğimiz şey daha derindeki süreçlerin ortaya çıkardığı bir görüntüdür.

Ya da belki her iki cevap da eksiktir. Çünkü insan zihni, evrenin temel yapısını anlamaya çalışırken hâlâ kendi algısının sınırları içinde hareket etmektedir.

Belki de gelecekte fizik daha da ilerlediğinde bugün “madde” dediğimiz kavramın, antik insanların dört element anlayışı kadar eksik olduğunu göreceğiz. Belki madde, enerji, alanlar ve bilinç arasındaki ilişkiyi bugün henüz hayal bile edemediğimiz bir çerçevede açıklayacağız.

Şimdilik bildiğimiz şey şudur: Elimizi masaya koyduğumuzda hissettiğimiz o sıradan sertlik hissinin altında, evrenin en derin gizemlerinden biri saklanıyor olabilir. Çünkü bazen en tanıdık görünen şeyler, en az anladığımız şeylerdir.