Evren açısından bakıldığında “canlı” ve “cansız” ayrımı, insan zihninin oluşturduğu kategorik bir ayrım gibi görünür. Çünkü fizik düzeyinde ikisi de aynı temel yapı taşlarından oluşur:
- kuarklar,
- elektronlar,
- atomlar,
- moleküller,
- enerji etkileşimleri,
- termodinamik süreçler.
Bir insan bedeniyle bir kaya arasında kullanılan temel fizik yasaları farklı değildir. İkisi de:
- kütle taşır,
- enerji alışverişi yapar,
- entropi yasalarına tabidir,
- atomik bağlarla ayakta durur.
Bu yüzden modern bilimde canlılık artık “mistik ayrı bir öz” olarak değil, çoğu zaman:
Karmaşık organize olmuş madde davranışı
olarak değerlendirilir.
Asıl fark burada başlıyor:
Cansız sistemler genellikle pasif fiziksel süreçlerle değişir.
Canlı sistemler ise:
- kendini organize eder,
- iç dengeyi korur (homeostaz),
- çevreden enerji toplar,
- bilgiyi depolar,
- kendini kopyalayabilir,
- evrimsel seçilime uğrar.
Yani canlılık, fizik yasalarının dışında çalışan başka bir gerçeklik değil; fizik yasalarının belirli bir karmaşıklık seviyesinde ortaya çıkardığı bir durum olabilir.
Bugün bazı biyoloji ve kompleks sistem teorileri şuna yaklaşır:
“Yaşam”, maddenin kendisini düzenleyebilen bilgi-temelli bir akış hâlidir.
Bu bakış açısında DNA bile kutsal bir “yaşam maddesi” değil; bilgi taşıyan kimyasal bir sistemdir.
Senin sezdiğin şey aslında bilimde de tartışılan büyük bir konu:
Canlılık gerçekten ayrı bir kategori mi,
yoksa evrenin kendini organize etme biçimlerinden yalnızca biri mi?
Bu düşünce özellikle şu alanlardan besleniyor:
- Evrimsel biyoloji
- Termodinamik
- Kompleks sistemler teorisi
- Bilgi teorisi
- Astrobiyoloji
- Moleküler biyoloji
- Nörobilim
- Fizikselcilik (physicalism)
- Emergence (ortaya çıkış) teorileri
Özellikle “emergence” yaklaşımı önemli:
Bir hidrojen atomunda “yaşam” yoktur.
Ama trilyonlarca atom belirli biçimde organize olduğunda:
- hücre,
- metabolizma,
- bilinç,
- düşünce ortaya çıkabiliyor.
Yani bilinç bile bazı yaklaşımlara göre:
“maddenin yeterince karmaşık hâlinin ortaya çıkardığı bir süreç.”
Bu yüzden bazı filozoflar ve fizikçiler şu fikre yaklaşır:
Evrende mutlak anlamda canlı–cansız ayrımı olmayabilir; yalnızca karmaşıklık seviyeleri olabilir.
Fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta şu:
Bilim hâlâ “yaşam tam olarak nedir?” sorusunu tamamen çözmüş değil.
Çünkü canlılık yalnızca kimya değil; aynı zamanda:
- bilgi,
- düzen,
- süreklilik,
- adaptasyon,
- zaman içinde kendini koruma meselesi.
Bu nedenle “canlılık” bugün hâlâ tam çözülememiş en büyük geçişlerden biridir:
Cansız kimyadan bilinçli biyolojiye geçiş.
